Texts

Return to list | edit | delete | history | ? Help

Kozičuz – lyydiläisien kos’s’ontatapa

Corpus: New-writing language

New written karelian, Journalistic texts

Source: Sergei Minvalejev, Oma mua. № 39, 40, 41, 42, (2018), p. 9, 9, 9, 9

Kozičuz – lyydiläisien kos’s’ontatapa
(Karelian Proper)

Lyydiläiset ollah yksi arvautukšellisista vähätutkituista kanšaryhmistä, kumpaista yhet tutkijat pietäh karjalaisien etnisenä ryhmänä, kun tuaš toiset ollah šitä mieltä, jotta še on täyšin iččenäini kanša. Lyydiläiset on noššettu venäläisien ta šuomelaisien tutkijien šuurta kiinnoššušta, kuitenki valitettavašti etnografiselta kannalta niitä ei ole vielä tarpehekši tutkittu.
Tämä artikkeli on ičeasiešša enšimmäini lyydiläisien hiäritualiperintehien tutkimuškokemuš. Šiinä varšinki käsitelläh šemmoista tärkietä hiäritualikomleksie kuin kos’s’onta, kumpaista vailla kaikki šeuruavat šovitun yhtehmänön hiäritualit oltais mahottomat.
Lyydiläisien kos’s’ontaritualie tutkies’s’a apuna oltih vähälukuset etnografiset, folklori- ta kielitietojulkaisut, mistä löyty täh teemah liittyjyä ainehistuo, Karjalan Tietokeškukšen šekä Šuomen kirjallisuššeuran arhiivoissa šäilynyöt käsikirjutukšet, mit ollah peräsin XIX vuosišuan lopultaXX vuosišuan alulta, ta šen lisäkši Kielen, kirjallisuon ta istorijan instituutin ruatajien kenttämatkojen aikoina keryämät materialit. Käsitellen lyydiläisien kos’s’ontaritualie etnografisešša valošša ei voinun olla vertuamatta niitä toisien kanšaryhmien ta šukukanšojen hiäperintehih: karjalaisih, vepšäläisih ta venäläisih.

KOS’S’OJIEN TULO
Kos’s’onta on kokonaini ritualikompleksi, kumpasella nuori priha tahi hänen heimolaiset kiännyttih neiččyön vanhempien puoleh kyšyön heiltä yhtehmänölupua.
Še tavallah alko kos’s’ojien tulošta ta oli voinun loppuo kolmella eri tavalla: kos’s’ojat voitih šuaha aparat, moršiemen šuoštumukšen tahikka moršiemen puoli otti miettimisajan.
Tavallah lyydiläisissä kylissä, šamoin kuin ni muuvvalla Karjalašša, neiččyöt mäntih miehellä 1 8–22 v uuvven i jäššä; kaikista nuorin moršiemenikä, mi oli pantu merkillä, oli 16 vuotta. Šovanjälkisinä vuosina 1940-luvun puolivälistä alkuan moršiemien ikäraja oli nouššun 25 vuoteh. Šulhasien ikä oli voinun vaihella, kuitenki ušiemmitein šulhani oli šamanikäni kuin ni moršien tahi pikkuista vanhempi šitä. Oli niitä šattun yhtehmänöjäki, konša šulhani oli kymmentäviittätoista vuotta vanhempi moršienta. Niitä ihmisie, kumpaset 30 vuuvven ikäh šuaten ei oltu peruššettu perehie, Kuujärven kyläššä piettih erikummallisina. Hyvin harvoin, ka šemmosie tapahukšie oli šattun olomah.
Kaikista parahana yhtehmänö- ta kos’s’ontakautena piettih šyyš- ta talviaikua, ta varšinki još šinä kautena šattu vielä šuurie pruasniekkoja. Hiät piettih vähän ajan piäštä kos’s’onnan jälkehtavallah še valmisteluaika oli voinun keštyä kolmešta päiväštä kahteh netälih. Kuujärveššä käytih kos’s’omah šuovattailtoina sv’atkojen aikana: Uuvvešta vuuvvešta alkuan Vieristäh šuaten tahi Äijäpäivänä. Pyhäjärvellä häitä piettih ennein Roštuon pyhyä tahikka talvella Roštuon pruasniekan jälkeh, a kos’s’omašša käytih pyhänpäivän ili minnih pruasniekan iltana. Ylä-Lammissa häitä piettih tuiskukuušša Sreeten’n’an aikana.
Talviaikana lyydiläiset piettih häitä aikasemmin kuin, esimerkiksi pohjosen venäläiset ili vepšäläiset. Viimekši mainituilla lašun lähtökohtana oli Vieristä, a lyydiläisillä tavallah Roštuo. Lyydiläisien tavašša on heijaštun karjalaini perinneh. Šuurin oša karjalaisista yhtehmänöistä oli rekisteröity šuurien pruasniekkojen aikoina, Roštuona tahi Iivananpäivänä. Tutkijien mieleštä tämmöni tapa liittyy muinoseh hetelmällisyön kulttih.

VALMISTAUTUMINI TA ETUKÄTEH KOS’S’ONTA
Pohjoislyydiläisillä priha lyhytaikasen kisauttelukauven jälkeh jo šuoriutu kos’s’omah neičyttä.
Kuujärven lyydiläisillä kisautteluaika oli voinun keštyä pitemmän ajan “kolmešta pruasniekaštavuoteh šuaten. Kos’s’onnan tärkeimpänä ehtona oli še, jotta molommat (priha ta neičyt) tahottais männä yhteh. Šentäh alušta priha kyšy neiččyöltä lupua: “Voigo tulda sulhaižiks?”. Toičči poika kyšy neuvuo omilta vanhemmilta, mistä päin ois parempi hakie moršien.
Kun nuoripari šuoštu keškenäh, prihan vanhemmat piettih neuvottelun, kumpaseh kučuttih heimolaisie šekä paikalliseläjie. Neuvottelušša kačottih mimmosešta pereheštä moršien on, kuin varakaš pereh on, vet moršien hyvän prituanien kera oli aina toivottu. Šen lisäkši käytih läpi koko moršiemen šuku ta kačottih eikö ole šukulaisyhtevykšie šulhasen pereheh. Moršiemen ulkonäköki oli hyvin tärkienä šeikkana: arvošša oltih lihavaiset, punapoškiset ta tervehet neiččyöt, kumpaset jakšettih ruatua jykietä työtä. Tuaškal-kyläššä prihat käytettih moršiemieh näyttämäššä omašša talošša. Pohjois-lyydiläisillä oli šemmoni tapa šanuo moršiemen valinnašta: “Puol’ pahat puttu, hyvä mužik šid vie hyvän rišt’šikanzan luad’iu, a ünnäi pahas mužik otkažizou, šid ei sa ni mida luad’ida”.
Moršien puoleštah ilmotti omilla vanhemmilla šiitä, jotta hiän meinuau männä miehellä. Moršiemen vanhemmat niise piettih oma neuvottelu, missä kačottih šulhaseh šukuo, šulhasen statussie ta šen käyttäytymistä. Vanhemmat haluttih antua oma tyttö kunnivoitettuh ta varakkahah pereheh. Još tyttö valičči šulhasekši pojan pereheštä, millä oli kyläššä paha maineh, vanhemmat yritettih šuaha tyttö kieltäytymäh yhtehmänöštä: “Oi piästä d’umal mändä miehele ningomai perehei! Aina pidau itkeda i šidä it’kud lähtäu šilmät piäs!”
Järkiyhtehmänöt oltih lyydiläisillä hyvin harvinaini asie. Šulhasen perehneuvotteluissa voitih kuitenki piättyä, jotta valittu moršien ei kelpua šulhasella ta ehotettih nuorella miehellä käyvä kos’s’omah toista neičyttä, kumpaista hiän toičči ei ni tuntenkana. Šulhasella ei jiänyn mitänä muuta, kun alistautuo ta totella vanhempien tahtuo.
Vanhemmat voitih moršiemenki antua miehellä vaštah šen tahtuo, varšinki još šulhani taričči šuurta panttie, šuurempua, mitä ielliset šulhaset oli tarittu. No šemmosie tapahukšie šattu hyvin harvoin ta ne oltih poikkehukšina. Tavallah viimeni šana oli moršiemen, vaikka toičči še oli voinun aiheuttua riitua vanhempien ta heimolaisien kera.
Šuatuon vanhempien plahosloven’n’a, koko pereh alko valmistautuo kos’s’ontah. Alušta järješšettih etukäteh kos’s’onta. Šamanmoini tapa oli olomašša monilla kanšoilla, esimerkiksi, Oneganiemen venäläisillä. Pyhäjärven lyydiläiset kučuttih šemmosie kos’s’ojie küzüjädnimellä. Etukäteh kos’s’omah kävi kennih šulhasen heimolaisista: tuatto, muamo tahi molommat vanhemmat, tavallah ilman šulhaista. Küzüjien joukkoh kuulu toko yksinellä henkie. Tuatto oli vanhin kos’s’ojien joukošša, hiän tuli taloh šauva kiäššä. Küzüjie enšin kostitettih čäijyllä piirakkojen kera. Šiitä vašta ruvettih miettimäh oikeijen kos’s’ojien tuluo.
Etukäteh kos’s’onta oli moršiemen vanhempien puolešta enemmän toivottu, šentäh kun hyö kerittih kunnollah valmistautuo oikeijen kos’s’ojien tuloh, kumpaset voitih tulla vaikka myöhäh illalla ta äšen yölläki. Rikeneh emäntä joutu sriäppimäh ihan vierahien aikana, a toičči käymäh nuapuriloilta kyšymäššä šitä, mi oli puuttun. Vepšäläisien kulttuurissa oli šuurena häpienä käyvä kyšymäššä nuapuriloilta kos’s’ojilla šyömistä.

Kos’s’ojien joukko

Kos’s’ojien joukošša oli voinun olla ušiempi ihmini, toičči ihan 30 henkeh.
Rahvaš šanottih, jotta mitä enemmän kos’s’ojie šulhani ottau mukah, mitä paremmin ne on šuoriuvuttu ta mitä enemmän val’l’aššettuja heposie on kos’s’ojien kulkuvehešša, šitä mahtavammalta ta pohatammalta näyttäy šulhani neiččyön ta šen vanhempien šilmissä. Kos’s’ojien joukkoh kuulu iče šulhani šekä hänen heimolaiset: vanhimmat veikot, toičči čikot, tuatto, muamo, vävyčikon ukko, täjit ta tiätät šulhasen tuaton puolešta, šulhasen ristivanhemmat. Kentjärveššä kos’s’ojien joukkoh staraitih valita niistä heimolaisista, kumpaset oltih pohatammat, erityisen, još iče šulhani oli köyhäštä pereheštä. Koikarissa šulhani ei käynyn kos’s’ojien kera, Pyhäjärveššä kos’s’ojien joukkoh ei otettu šulhasen muamuo. Pohjoispiirilöissä šulhani jäi vuottamah nuapuritaloh ta još kos’s’onta mäni hyvin, šilloin hänet kučuttih moršiemen taloh. Pohjoislyydiläisillä kos’s’onta toičči oli voinun männä ilman moršientaki, još hiän šinä aikana oli toisešša kyläššä heimolaisien ativoissa.
Šuomelais-ugrilaisilla kanšoilla, niin kuin ni monilla muillaki, oli ollun omie käsitykšie šiitä, jotta elämän murrošvaiheissa, kumpasih kuulu yhtehmänöki, ihmini voit joutuo kaikenmoisien kajehtijien ta vihamielisien vaikutukšen alla. Niijen joukošša oli kuin tavallisie kuolovaisie, šamoin ni tietoniekkoja, kumpasilla oli yliluonnollisie voimie. Ne oli voitu šilmätä tahi pilata ihmini. Šentäh käytöššä oltih kaikenmoiset šuojelutoimet, esimerkiksi, kos’s’ojien joukkoh otettih tietäjä, kumpani johti kos’s’ojien joukkuo ta piti pakinoja kos’s’onnan aikana. Šuvikarjalaisešša perinteheššä tietäjällä ei ollun niin šuurta roolie häissä kuin pohjosešša. Šen lisäkši tietäjän yhtymini hiäritualiloih toičči oli šalaista.
Lyydiläisien kos’s’ontajoukon piämiehenä tavallah oli šulhasen lähin heimolainihänen tuatto tahikka ristituatto. Toičči kos’s’ojien joukkoh kuulu tietäjä, noita, kumpaista lyydiläiset kučuttih tiedoniekakši tahi slaavilaisella klietnik-nimellä. Hiän oli hiätapojen hyvä tietäjä eikä ollun välttämättä šulhasen heimolaini. Še, jotta tietäjä oli kos’s’ontaritualin johtajana pohjoislyydiläiseššä perinteheššä, višših on seesjärveläisen hiäritualisuon vaikutušta. Klietnikan ta vanhimman kos’s’ojan tehtävät oltih šamatvetyä kos’s’onta hyväh loppuh ta šuojella šulhaista pahašta šilmäštä. Šentäh näijen hahmojen väliset rajat toičči häivyttih ta rikenempäh, varšinki keški- ta šuvilyydiläisillä, täššä roolissa esiinty yksi ta šama ihmini.
Toisekši tärkienä hahmona lyydiläisien häissä oli šuajannaini (lyd. sajannaine). Hänen tehtävänä oli auttua kos’s’ojua pakinoissa moršiemen heimolaisien kera.
Kos’s’onnan aikana vanhin kos’s’oja ili tietäjä käytti erikoisie maagisie vehkehie, mit eissettih kos’s’ontua hyväh loppuh. Heijän käytöššä oltih ruošat ta erikoisšauvat (kozičuzšauvat, kozičendašauvat). Hallijärveššä ta Homselläššä kos’s’ojat käytettih batogaine-nimistä šauvua, kumpasella oli kakšihuarani piä (batog rogatkanke). Näitä šauvoja luajittih lepäštä ta valittih šiih šemmosie puun okšie, kumpasissa oli luonnollisie pahkoja (pohjois- ta keškilyydiläisilläpakkul’-pakkuli). Kontupohjan piirin venäjänkielini väještö niin ni kučču niitä šauvoja“palki s pakul’ami”. Leppäšauva hiäritualien atribuuttina oli tuttu pohjoisvepšäläisilläki ta ilmeisešti ne oli peritty še lyydiläisiltä.
Šuvilyydiläisillä kos’s’ojien atribuuttina šauvan lišäksi oli voinun olla ruoška, kumpasella piäkos’s’oja ili klietnikka löi moršiemen talon ovie vaššen.

“Kos’s’ojat tult ih!”

Heposie val’l’aššettih ta varuššettih riippuen šiitä, mimmoista tulošta toivottih. Još kos’s’ojat oltih varmat, jotta kos’s’onta onnistuu, niin korissettih komiešti kulkuvehta: val’l’ahih šivottih lenttoja, riputeltih čillijä vempelehih. Kos’s’ojat ajettih koko kylän läpi, jotta jokahini kyläläini kuulis čillijen šoiton.
Moršien, kun vain huomasi ikkunašta läheštyjät kos’s’ojat, heti juoksi muamolla kertomah: “Svuatut tullah!” Lyydiläisalovehella kos’s’ojie tervehittih eri paikoissa eri tavoin. Kontupohjan piirin lyydiläisillä kos’s’ojat šeisatuttih moršiemen talon ovella ta kyšyttih, jotta šuau tulla kos’s’omah. Kuujärveššä esitettih iččieh: “Yögostjad olemmta kun ovi avautu, šulhasen muamo šano: “Meil om ženih, a teil om nevesta”. Nuarnoilašša kos’s’ojat esitettih iččieh näin: “Terveh teile! Tul’im müö hüväd d’ieloid. Tiel om t’üt’är, meil om poig. Tul’in mina küzümai, andattek tüö poigan tagas il’i ette?” Kuujärveššä kos’s’oja lykkäsi oman šauvan ta šano: “Palka vaša, nevesta naša.” (Šauva teijän, moršien meijän) ili “T’eil’ om n’eižn’e, meil’ om priha, müö tul’iim svuatuikš”. Venäläistynyissä lyydiläisissä Šuišuaren ta Šuojun kylissä vanhin kos’s’oja tultuon taloh lykkäi minnih kiukuan piällä. Šuišuarešša lykättih kinnaš šuuri šormi ylöš päin. Šuojušša kos’s’oja lykkäsi laštuja ta šano ičekšeh: “Ščepka vašanevesta naša” (Laštu teijän, moršien meijän) tahikka: “Vot vam ščepka, a nam devka”, a šiitä jo iäneh jatko: “U men’a est’ ženih, a u vas nevesta. Ženih prislal svatat’” (Miula on šulhani, teilämoršien. Šulhani käški lähtie kos’s’omah).
Šuvilyydiläisillä kos’s’ojat ei kaikičči heti ilmotettu vierailušyytä. Hyö voitih enšin istuo ta paissa mistänih aivan muušta (vaikka moršiemen pereh niinki ymmärti, min takie ne oli tultu). Hyö paistih šini kuni kos’s’oja ei