Тексты
Вернуться к списку
| редактировать | удалить | Создать новый
| Статистика
| ? Помощь
Blandov Aleksei.
Pitkä matka Siperin setolaisien luokše
Источник:
Oma mua. 2026. 07.10 (№ 39 (1829)). С. 6
Blandov Aleksei
Pitkä matka Siperin setolaisien luokše
карельский: собственно карельское наречие
Новописьменный севернокарельский
Tämän vuuvven kevyällä mie kävin Pskovin alovehella, missä tutuššuin setolaiseh rahvahah. Setolaiset, kenen kera mie pakasin, kerrottih, jotta heilä oli šukulaisie, kumpaset monta vuotta takaperin parempua elämyä eččiessä jätettih omat kotikylät ta šiirryttih Siperih.
Miula himottais tutkie, kuin eletäh Siperin setolaiset nykyjäh, šäilytetähkö hyö omua kieltä ta omie perintehie? Jotta tarkaštua šitä mie läksin matkah.
Kirjutetah, jotta Siperissä ennein oli muutoma setolaini kylä: Oravka Novosibirskin alovehella, Haidak ta Peččeri (venäjäkši – Novaja Pečora) Krasnojarskin alovehella. Tänä vuotena mie kerkisin käyvä vain Peččeri-kyläššä.
Enšimmäiset eläjät
Peččeri-kylä šijottuu 20 kilometrissä Transsiperin rautatieltä, Zelenogorsk-kaupunkin viereššä. Šanellah, jotta enšimmäiset eläjät tultih tänne XIX vuosišuan lopušša. Hyö eleyvyttih Sirgil-joven rannalla, rakennettih muamajoja ta ruvettih keittämäh samogonua, jotta myyvvä šitä venäläisillä miehillä, kumpaset ruattih kultakaivokšilla kylän ympäristöššä.
Myöhemmin šiirtolaiset ruvettih niise perkuamah meččyä, kylvämäh vil’l’ua ta pitämäh karjua. Kylä kašvo ruttoh, huolimatta šiitä, jotta monet šiirtolaiset piettih kylän ulkopuolella olijua elämyä parempana. Hyö peruššettih äijän huuttorie: Ainik-huuttori, Tagel’-huuttori, Adra-huuttori, Kroni-huuttori ta toisie. Jo 1920-luvulla nämä huuttorit oli šiirretty yhteh paikkah Peččeristä pohjoseh päin, missä ilmešty Iskra-pos’olka.
Setolaiset, virolaiset ta toiset rahvahat
Mukava, jotta melkein kaikki nykyset kyläneläjät kučutah iččie virolaisiksi ta ušotah, jotta heijän kantatuatot tultih tänne Virošta päin. Tietyšti, setolaisie eli i Virošša, vaikka vanhojen kyläneläjien dokumenttiloissa, kumpasie miula näytettih, on kirjutettu toini šyntymäpaikka – Pskovin aloveh. Enšimmäisien eläjien šukunimet ei oltu virolaisie niise: Kuz’min, Ivanov, Pavlov. Tai kylän nimi – Uuši Peččeri ei voinun ilmeštyö šattumalta. Peččeriksi kučutah Pskovin alovehen kaupunkie, kumpasen ympärillä Venäjän setolaiset elettih ammusista ajoista ta kumpasista oli kerrottu "Oman Muan" 38. numerošša.
Lisäkši kyläneläjät varmašti šanotah, jotta heijän muamon kieli on viron kieli. Onnakko viron kirjakieltä hyö melkein ei malteta.
Totta šanuon, virolaiset elettih kyläššä niise. Kerrotah, jotta enneinki Peččeri oli juattu kahteh ošah. Toisešša elettih setolaiset, a toisešša – "mõččikut" (karjalakši – meččäläiset) – niin pravoslavnoit setolaiset tavallisešti kučuttih l’uterilaisie virolaisie.
Paikallini eläjä Nadežda Mezit šanelou:
– Tiälä vielä oli virolaisie. Vot missä šeisou kauppa, on pitkä katu, i šielä oltih aita ta veräjät. Ylähänä elettih mõččiku-virolaiset, mõččikukši kučuttih, a alahana vot elettih seto-virolaiset. Nu heijän kieli on šamoin kuin viron, no vähäsen toini, erosi. Vot niin elettih. Äšen en tiijä, mintäh kučuttih niin. Voit olla, heilä oli toini uško. No još mõččiku-tyttö yläpuolelta rupieis kävelömäh prihasen kera tiälta, ni lienöy šota! Nu a šiitä, konša muamo lopetti koulun, jo purettih aita, jo kaikki ruvettih elämäh yheššä, jo ei ollun šemmoista.
Vielä ennein šotua kyläššä ilmeššyttih latvijalaiset, a šiitä tänne työnnettih muutomat liettualaiset ta šakšalaiset perehet. Ei ole ihmellistä, jotta melkein kaikki, kenen kera mie pakasin, on šynnytty šekaperehih.
Nykyjäh Peččerissä voipi kuulla vain venäjän pakinua. Seton kielellä voi paissa vain muutoma vanha naini.
Kullerkukk
Neuvoštoliiton aikana kylän lähellä on kašvan Zelenogorsk-kaupunki ta monet kyläläiset lähettih šinne ruatamah. No äšen nykyjäh Peččerie ei voi kuččuo pikkaraisekši. Tiälä on kolme katuo, kauppa ta klubi, kunne keräytyy Kulerkukk-fol’kloriryhmä, kumpani laulau vironkielisie lauluja. Muutoma kerta laulajat lähettih esityšmatkah Haidak-kyläh. Vain šilloinki hyö tiijuššettih, jotta setolaisie ta virolaisie eläy i toisissa Siperin piirilöissä.
Pruasniekat
Kyläneläjät muissellah, kuin vesseläšti ennein juhlittih pruasniekkoja.
– Ajattelen, jotta Iivananpäivä tiälä on virolaini pruasniekka, šanou Nadežda Mezit. – Muissan, piettih šitä vielä konša lapšina olima. Šilloin kiukaita lämmitettih halolla, ei ollun hiiltä. Tuotih halkoja, a pölkkyjä, kumpasie ei voitu halata, jätettih ropivuo varoin. Jo netäli ennein heinäkuun 6. päivyä sovhosi anto traktori perävaunun kera. Nuoret ajeltih katuo myöten, tultih talojen luokše, ta joka isäntä vieretti pölkkyjä, niin lisäsi oma panoš. Ropivo oli oikein šuuri! Meilä oli heinikkö joven takana ta kaikki tiijettih, jotta šielä aina oli ropivo. Nuoret šytytettih šitä illalla, ihan kello 11. Rahvašta oli ylen äijän. Tultih kaikkielta päin – Prilukašta, Aleksandrovkašta tai Zelenogorskista. Oli harppusie, lauluja ta tanššija. Joka henki pani mitänih stolah. Ta gul’aitih huomenekšeh šuaten. Oli ylen vesselä! A toisena päivänä oli Ivan-Kupala. Aikuhiset tai lapšet kaššeltih toini toista, ei kenkänä apeutun.
Nykysenä aikana kyläššä on toisie pruasniekkoja. Esimerkiksi, vuotena 2024 piettih kylän 130-vuosipäivyä. Tatjana Dovganik kertou:
– Meijän klubin johtaja ta kirjaštonruataja aina järješšetäh pruasniekkoja – i kevätkuun 8. päivyä, i Uutta vuotta. Vot tuanoin oli Peččerin 130-vuosipäivä. Joka katu valmisti omua telttua. I myö valmistima kualie – "sake-kapstua". Še on tosin meijän kanšallini ruoka. En tiijä kuin on Virošša, a meilä Peččerissä sake-kapsta on kuali, hauvattu osrašuuriman ta lihan kera.
– Vot kačo tänne, naini näyttäy valokuvan, – nämä ollah ruuvvat, kumpaset oltih meijän teltašša. Täššä vakašša šeisou pullo vuaššua, tämä on piirua, tiälä ollah jäičät. Vot šuolaokurčat, makkara, kakkarat. A tiälä rautapuašša on virolaini kuali.
Še näyttäy ihan makielta! Miula äšen himottais enši kerralla käyvä Siperin setolaisien luokše pruasniekkapäivänä!
